Agyarnanak unay iti pannakaited kaniak daytoy a gundaway tapno ibingayko met ti sangkabassit nga ammok ken padasko maipapan iti literary criticism, nangruna iti kritisismo iti short story. No malagipyo, iti lektiurko iti literary essay ken dagiti klase daytoy a porma ti sinurat iti GUMIL Filipinas Literary Workhop idiay Carille Terrace, San Fernando, La Union idi 1993, imbinsabinsak ti estruktura ti literary essay ken dagiti klase daytoy a porma a sinurat. Kinunak idi a maysa daytoy a kita ti salaysay maipapan iti literatura wenno mainaig itoy. Ket maysa kadagitoy ti literary criticism.

KRITISISMO ITI LITERATURA

Iti daytoy a gundaway, kayatko a trataren ti maipapan iti literary criticism iti apagkanito, No ania daytoy, satayonto bumallasiw iti espesipiko a topiko maipapan iti kritisismo iti short story.

Umuna unay, ammuentayo no ania ti literary criticism babaen ti depinisionna iti English: "It consists of two words-literary and criticism-which is the analysis, evaluation, justification, description or judgment of works of literary art, such as poetry, drama, novel or short story." Ngarud, maysa a kita ti literatura a mangamiris, wenno mangkritikar iti maysa a bagi ti literatura kas iti daniw, drama, nobela, ababa a sarita, wenno sabali a critical work.

Maibilang daytoy a sabali a kita wenno naisangsangayan a porma ti sinurat (genre) gapu iti narikrikut ken at-atiddog a panawen a maaramat iti pannakaputarna a pakairamanan ti naun-uneg a panagsukisok wenno research work maipapan iti kita ti literatura nga amirisen, adalen, ken kritikarentayo.

No dadduma, maintrigatayo iti kaipapanan ti balikas a kritisismo. Ket ti dagus nga umapay iti mugingtayo ket ti negatibo wenno ti pagkapsutan nga aspeto ti sinurat ti maipangruna nga iparang ti kritiko. Saan. Masapul a maiparang nga agpada ti pagpigsaan (strengths and merits) ken pagkapsutan (weaknesses ken demerits) ti sarita wenno nobela a kayattayo a kritikaren para ken ni agbasbasa.

Maibatay iti porma ken linaon (form and content), maibilang ti literary criticism kas literary essay. Hence, it is a subjective nonfiction composition, usually prose in form, in which the writer develops a theme or expresses his idea about the work under study.

Ti book review ti maysa nga ehemplo daytoy a sinurat. Book review maipapan iti nobela wenno antolohia wenno koleksion ti short story, a buklen ti opinion, analysis ken kapanunotan ti reviewer (30-40 porsiento) ken linaon ken substance (60-70 porsiento).

KRITISISMO ITI ABABA A SARITA

Iti panagkamengmi a hurado iti Literary Grants ti Cultural Center of the Philippines Regional Committee a mangpili iti tinawen a grantee ti CCP iti nagsasaruno a lima a tawen manipud 1989 agingga iti 1993, ken chairman ti board of judges ti Gov. Roque Ablan Awards for Iloco Literature (GRAAFIL), ken Gov. Evaristo "Titong" Singson Memorial Awards for Iloco Literature (GETSMAIL), ken kameng dagiti dadduma pay a pasalip iti short story nga inesponsoran ti Economy Tours and Travel, Inc. (ETTI), ken Kokua Lima Hawaii No, kayatko man nga ibingay dagiti padasko a nakipagpili kadagiti nangabak a sarita a gapuanan dagiti beterano ken agdadamo a mannurat.

Gagangay a tallo ti kameng ti board of judges. Tapno malapdan ngata ti panagtabla wenno deadlock nangruna iti umuna a premio. Nupay maysa daytoy a rason, ad-adda a ti husto ken umdas a panangarisit kadagiti kapintasan a sarita ti bottom line wenno panggep tapno tallo ti agkameng iti board.

Mabalin met nga inayon ditoy ti pannakalapped ti panagkusit wenno panagpannuray iti paboritismo--ta adda latta pamalpalatpatan ti hurado no asino ti autor ti maysa a santa, no saan man a "nayarasaas" kenkuana ti akinggapuanan iti maysa nga entry.

Maawagan daytoy iti "reading blind" wenno kasla agbasbasa a bulsek gapu ta nakalinged ti kiaasino ti autor iti likudan ti parbo a nagan wenno nom de plume.

Sakbay nga irugi ti hurado ti agarisit kadagiti entry, addan iti panunotna dagiti kriteria a pagbatayanna no ania dagiti sapsapulenna iti maysa a premiado a sarita, kas autor, ken agbasbasa iti maysa a sarita. Ti bukodko a kriteria iti panagpili, a nupay makuna a universal in scope and use, ken mabalin a diskutiren dagiti dadduma a kritiko, buklen ti tallo nga aspeto:

Umuna, ti porma, technique wenno construction ti sarita wenno no kasano ti panangipresenta ti autor iti bukodna a sarita a maibatay iti balabala wenno plot structure (45 porsiento);

Maikadua, ti linaon wenno content wenno substance wenno subject matter a buklen ti mensahe, tema, character, setting, ken dadduma pay (45 porsiento); ken

Maikatlo, novelty (10 porsiento), ti kinaisangsangayan, kinaidumduma ti sarita a mangted iti nauneg a kapanunotan ken impression iti agbasbasa. Nupay bassit ti ilatangmi a puntos para iti novelty, mabalinna a pagbalinen wenno pattogen ti maysa a sarita (it will make or unmake a story). Ta madakamat ditoy ti panagusar ti autor iti lengguahe kas iti figures of speech (simile, metaphor, personification, symbol) kasta met ti dialect ken speech pattern ti maysa a lugar ken idiomatic expression. Kasta met ti descriptive and narrative passages ken mechanical devices kas iti transition, evocation, ken uray ti panagaramat iti flashback ken foreshadowing.

Maipaganetget ditoy a sakbay a maragpat ti maysa nga autor ti agpang a mangibilang kenkuana a kas kritiko a mannurat iti benneg ti sarita, masapul a ma-internalize ken maikabesana dagiti paset ti sarita ken adun ti padasna kas agsursurat itoy a medium. No ania dagiti elemento a matarawidwidan ti porma wenno technique ken dagiti mainaig iti substance wenno subject. Masapul ti pannakaasin ken pannakainnapuy dagiti elernento ti sarita ken dagiti paset ti balabala kas iti problem, rising action, suspense, climax ken denoument; kasta met ti characterization, point of view, dialogue, motivation, pacing, mood, style, kdpy.

Masapul pay nga ammona ti pagdumaan ti plotted ken plotless story ken vignette. Ania ti literary story a naisupadi iti commercial wenno popular story? Amin dagitoy, masapul nga adda latta iti murdong ti tammudo ni mannurat a sisasagana nga aramatenna iti tunggal panangamiris ken panangkritikarna iti sarita a basbasaenna.

No maidaydaymo aminen dagiti tallo a kriteria, rugiamon ti agbasa. Ti panglakagan a natakuatanmi a mangpadaras ken mangkissay iti bannogmi nga agpili a saanen ti kasapulan ti aginotar para iti tunggal entry, ikeddengmi no sadino ti pangtungpalan dagiti sarita kas iti "Wen" para kadagiti agbalin, "Mabalbalin" para kadagiti mabalin pay wenno adda pay gundawayna a mabasa manen, ken "Saan" kadagiti talaga a saanen nga agbalin. Epektibo daytoy aglalo no sangagabsuon dagiti entry, kas iti salip iti sarita ti GETSMAIL idi 1992 a nasurok a 50 ti entry iti kategoria ti beterano; 30 met iti benneg ti agdadamo. Kasta met iti Kokua Lima Hawaii No idi 1993 a nakisalipan ti aganay met a 50 a mannurat.

Daytoy met a wagas ti ar-aramaten ti editor iti agtinawen a kolekssion ti Best American Stories, antolohia dagiti kapintasan a sarita a naipablaak kadagiti literary magazines idiay Estados Unidos ken ti 0. Henry Awards, maysa pay a nalatak nga anthology of American Short Stories. Ditoy, pilien dagiti hurado dagiti kapipintasan a 20 a sarita manipud iti rinibu a sarita a maipablaak kada tawen.

Daytoy ti padasmi iti GETSMAIL: Iti umuna a panagbasa. inlasinkon iti baba ti "Saan" dagiti talaga a di nakagaw-at iti pagrukodak ken saanen a kasapulan ti second reading. Maikadua, inlasinko iti babaen ti "Wen" dagiti nakapasa, ken iti babaen ti "Mabalbalin" dagiti agpangpangngadua. Idi nalpas ti first reading, napanen ti nasurok a kagudua iti "Saan" ken nakapiliakon iti 15 iti "Wen" ken sumagmamano nga agbibitin iti "Mabalbalin."

Iti maikadua a rikus, sangapulo laengen ti imbatik iti babaen ti "Wen" ken napan aminen dagiti dadduma nga entry iti "Saan." Nupay kasta, saan pay a nalpas ti proseso: napanak manen iti maikatlo a rikus a nanginotarak iti pammaliiw ken reaksionko no ania dagiti pagpigsaan ken pagkapsutan dagiti pilik. Kas iti: di nakappapati a karakter, nakapsut ti plot ti sarita, di mayataday ti dialogue, mechanical ti pannakarisut ti problema (deus ex machina), ken dadduma pay a demerit.

Iti sabali a bangir, kinomentarak met dagiti adda iti kanigid ("Wen") iti: nakappapati ti pannakarisut ti problema, naisangsangayan ti pannakawarwar ti estoria, makapikapik ken naurnos wenno naannayas ti lengguahe, nakappapati ken di namnamaen a paggibusan ti sarita ken awanen ti sapulem pay, sabali a potahe ken realistiko, napintek ken nasedsed ken iladawanna ti kinapateg ti kultura iti Kailokuan, kdpy.

Idi magupgop dagiti pilik ken pili dagiti dua a kameng (da Apo Fernando B. Sanchez ken Salvador A. Espejo), immuna a ginasut a kilometro ti "Cynthia Luna: Kapisi ti Bulan" ni Eva Angel Leo (Reynaldo A. Duque). Unanimous pay ti desisionmi a manmano a mapasamak iti short story contest ta agduduma ti panirigan ken panagraman dagiti hurado. Pakasaritaan ti maysa a socialite a nadanonna ti maika-40 a panagkasangayna a di pulos natulawan ti kinabirhenna ti "Cynthia Luna."

Iti met pasalip ti Kokua Lima Hawaii No, nagsisinakami a tallo, da Manong Pel Alcantara ken Bert Angco, iti pilimi. Ket nagangayanna a ti "Ti Simbaan ti San Guillermo" a sarita ni Pietro L. Gina (Leticia Fariñas) a maikatlo iti listaak, ken nababbaba iti listaan da Bert ken Mang Pel, ti nangyalat iti Umuna a Premio. Pilik ti "Mangmatimati Dagiti Bituen ti Escopa" (Lorenzo G. Tabin) nga iti panaramanko, kabaruanan nga estilo ti pannakasuratna ken addaan iti tema maipapan iti kinadangkes ti tao iti padana a tao. Ti met "Ti Simbaan," kombensional ti treatment ti autor maipapam iti maysa nga anak a kayatna a suktan ti apeliedona ta ibainna daytoy iti agbalin nga asawana a mestisa Espaniola.

KASANO A SURATEN?

Kas iti amin a porma ti panagsurat, kasapulan unay nga ammuen nga umuna ti maipapan iti suratem. Very basic daytoy iti panagsurat. Dika makasurat iti kritisismo iti sarita no dimo ammo ti agsurat iti sarita, natural dayta. No agsuratka koma maipapan iti sida, masapul a batokem ti baybay a panglanglangoyanna. Ket no maipapan met iti billit, masapul met a makatayabka tapno ammom ti rikna ti adda iti tangatang.

Masapul met nga adda panggepmo a mangsurat a kayatmo nga ipaawat iti agbasbasa, no ania pay ti mainayonmo a mangted iti pagpanunotanna iti estilo a naurnos, nalawag, ken medio makaray-aw iti agbasbasa.